روزنوشت/ آلزایمر تنها به فراموش کردن محدود نمی‌شود؛ بیماری‌ای است که می‌تواند به‌تدریج حافظه، توجه، یادگیری، تمرکز، تصمیم‌گیری و توانایی انجام فعالیت‌های روزمره را تحت تأثیر قرار دهد. از این رو، توجه به سلامت مغز و شناسایی تغییرات شناختی در مراحل اولیه، بخش مهمی از مسیر مراقبت و مدیریت این بیماری به شمار می‌رود.

علوم اعصاب با فراهم کردن امکان ارزیابی دقیق‌تر عملکرد مغز و توانایی‌های شناختی، می‌تواند در شناسایی زودهنگام تغییرات و طراحی برنامه‌ای متناسب با شرایط هر فرد نقش داشته باشد. ارزیابی شناختی با بررسی حافظه، توجه، تمرکز، یادگیری، سرعت پردازش و عملکردهای اجرایی، تصویری از وضعیت شناختی فرد ارائه می‌کند و می‌تواند به تشخیص تغییراتی کمک کند که گاهی پیش از بروز علائم شدیدتر ظاهر می‌شوند.

یکی از نکات مهم در این زمینه، تمایز میان تغییرات طبیعی ناشی از سالمندی و افت شناختی است. هر فراموشی به معنای ابتلا به آلزایمر نیست و ارزیابی تخصصی می‌تواند در شناخت دقیق‌تر وضعیت فرد و تصمیم‌گیری درباره ضرورت پیگیری‌های بیشتر مؤثر باشد.

در کنار ارزیابی‌های شناختی، روش‌های غیرتهاجمی بررسی فعالیت مغز نیز در علوم اعصاب مورد استفاده قرار می‌گیرند. EEG، QEEG و fNIRS از جمله روش‌هایی هستند که می‌توانند اطلاعاتی درباره الگوهای فعالیت و عملکرد مغز در اختیار متخصص قرار دهند. ترکیب این اطلاعات با ارزیابی‌های شناختی، امکان ترسیم پروفایل اختصاصی از وضعیت شناختی و عملکرد مغز فرد را فراهم می‌کند.

اما مراقبت از بیمار مبتلا به آلزایمر به مرحله تشخیص محدود نمی‌شود. پایش روند بیماری و بررسی تغییرات عملکرد شناختی در طول زمان، بخش مهم دیگری از این مسیر است. مقایسه ارزیابی‌های دوره‌ای می‌تواند به متخصصان در بررسی روند پیشرفت یا ثبات وضعیت فرد و همچنین ارزیابی پاسخ او به مداخلات درمانی و توانبخشی کمک کند.

در این میان، توانبخشی شناختی نیز جایگاه مهمی دارد. برنامه‌های هدفمند می‌توانند با تمرکز بر توانایی‌هایی مانند حافظه، توجه، تمرکز و حل مسئله، در حفظ و تقویت ظرفیت‌های شناختی فرد نقش داشته باشند. همچنین در موارد مناسب و با تشخیص متخصص، برخی مداخلات غیرتهاجمی مغزی می‌توانند به عنوان بخشی از رویکردهای مبتنی بر علوم اعصاب مورد استفاده قرار گیرند.

از سوی دیگر، مراقبت از سلامت مغز نباید به زمانی موکول شود که اختلالات شناختی به شکل شدید بروز کرده‌اند. سالمندان و افرادی که متوجه تغییراتی در حافظه یا سایر توانایی‌های شناختی خود شده‌اند، می‌توانند با ارزیابی‌های دوره‌ای و مراجعه به متخصص، وضعیت عملکرد شناختی خود را بررسی کنند.

هدف از به‌کارگیری ظرفیت‌های علوم اعصاب در حوزه آلزایمر، تنها شناسایی بیماری نیست؛ بلکه تشخیص به‌موقع تغییرات، شناخت دقیق‌تر وضعیت مغز، حفظ توانایی‌های شناختی و کمک به ارتقای کیفیت زندگی فرد و خانواده او است.

دکتر «روح‌الله زاهدیان» عضو هیأت علمی گروه علوم اعصاب دانشگاه علوم پزشکی شیراز