بی‌خوابی همیشه به معنای نیاز به قرص خواب نیست. اختلال خواب می‌تواند نشانه‌ای از یک مشکل زیربنایی مانند اضطراب یا افسردگی باشد و خاموش کردن موقت علائم، بدون شناسایی و درمان علت اصلی، راه‌حل پایدار محسوب نمی‌شود.

بی‌خوابی یا اینسومنیا زمانی مطرح است که فرد دست‌کم سه شب در هفته و برای بیش از یک ماه، در شروع خواب یا تداوم آن مشکل داشته باشد. در چنین شرایطی، پیش از هر اقدامی باید علت بی‌خوابی مشخص شود.

مصرف خودسرانه داروهای خواب‌آور و آرام‌بخش نیز می‌تواند مشکلات جدیدی ایجاد کند. داروهایی مانند دیازپام، کلونازپام و لورازپام ممکن است وابستگی جسمی و روانی ایجاد کنند و عوارضی مانند اختلال حافظه کوتاه‌مدت، گیجی صبحگاهی و افزایش خطر زمین‌خوردگی داشته باشند.

زولپیدم نیز برخلاف تصور رایج، دارویی کاملاً بی‌خطر نیست. این دارو می‌تواند در مصرف طولانی یا بدون نظارت پزشک موجب وابستگی و مقاومت دارویی شود و در برخی افراد رفتارهای غیرطبیعی هنگام خواب، مانند راه رفتن یا غذا خوردن بدون آگاهی، ایجاد کند.

یکی از مشکلات مصرف طولانی‌مدت داروهای خواب‌آور، ایجاد مقاومت دارویی است؛ به این معنا که اثر دارو به‌تدریج کاهش می‌یابد و فرد ممکن است برای رسیدن به همان اثر، به افزایش دوز روی بیاورد. قطع ناگهانی نیز می‌تواند باعث بی‌خوابی بازگشتی و تشدید اضطراب و بی‌قراری شود و به همین دلیل قطع یا تغییر این داروها باید تحت نظر پزشک انجام شود.

درمان بی‌خوابی از رعایت اصول بهداشت خواب آغاز می‌شود؛ داشتن ساعت منظم برای خواب و بیداری، پرهیز از مصرف کافئین در ساعات پایانی روز و کاهش استفاده از تلفن همراه و سایر صفحات نمایشگر پیش از خواب، از جمله اقداماتی است که می‌تواند به بهبود کیفیت خواب کمک کند.

قرص خواب، در صورت نیاز، تنها بخشی از درمان است و جایگزین ریشه‌یابی علت بی‌خوابی نمی‌شود. مراجعه به روانپزشک برای شناسایی علت اختلال خواب و انتخاب روش درمان مناسب، به‌ویژه در موارد طولانی‌مدت، اهمیت دارد و مصرف یا قطع داروهای اعصاب و خواب‌آور نباید بر اساس تجربه دیگران یا نسخه‌پیچی خانوادگی انجام شود.

دکتر مینا سفیدفرد، متخصص اعصاب و روان و عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی جهرم